افزایش عزت نفس در کودکان

چگونه به کودکمان عزت‌نفس بدهیم؟

عزت‌نفس بالا، کودک را در مقابل مشکل‌هایی که در زندگی با آنها روبرو خواهد شد، مصون می‌کند. کودکانی که درمورد خودشان نظر مثبتی دارند، در مواجهه با تعارض‌ها و مقاومت در برابر فشارهای منفی بهتر عمل می‌کنند.

این کودکان به آسانی به خنده می‌افتند، از زندگی لذت می‌برند و واقع‌گرا و معمولا خوش‌بین هستند. بر عکس کودکان با عزت‌نفس پایین در مقابل مشکلات زندگی دچار اضطراب و ناامیدی می‌شوند. این کودکان درباره خودشان نظر مثبتی ندارند و برای یافتن راه‌حل‌ مسایل، مشکل پیدا می‌کنند. اگر افکار مبنی بر سرزنش خود مانند «من خوب نیستم» یا «نمی‌توانم کاری را درست انجام دهم» ذهن کودک را تسخیر کند، دچار انفعال، انزوا و افسردگی خواهد شد. پاسخ فوری چنین کودکی هنگام مواجهه با چالشی جدید «من نمی‌توانم» است.

«عزت‌نفس» مجموعه‌ای از باورها یا احساساتی است که درباره خودمان داریم یا به عبارتی «برداشت‌های ما از خودمان» است. اینکه خودمان را چگونه تعریف کنیم، بر عواطف، نگرش‌ها و رفتارها و سازگاری عاطفی‌مان‌ اثر می‌گذارد. الگوهای عزت‌نفس از همان اوان زندگی شروع به پدیدار‌شدن می‌کند. مثلا کودک نوپایی که توانسته است یک شاخص رشدی مانند چند قدم راه‌رفتن را پشت‌سر بگذارد، حسی از موفقیت را تجربه می‌کند که عزت‌نفس او را تقویت خواهد کرد. آموختن چند قدم راه‌رفتن پس از تلاش‌های ناموفق، کودک را به این باور می‌رساند که دارای توانایی انجام کارهاست. این ادراک موفقیت پس از تداوم در انجام کاری بسیار زود آغاز می‌شود. در حالی که کودکان سعی می‌کنند، شکست می‌خورند، دوباره سعی می‌کنند، دوباره شکست می‌خورند و نهایتا موفق می‌شوند، برداشتی از توانایی‌های خودشان به دست می‌آورند. آنها در همین زمان براساس تعامل‌هایی که با دیگران دارند، یک «خودپنداره» (ادراک از خویشتن) به دست می‌آورند. به همین علت دخالت والدین برای کمک به ایجاد خودپنداره‌ای دقیق و متعادل در کودک اهمیت دارد. عزت‌نفس را همچنین می‌توان احساس توانایی توام با احساس دوست‌داشته شدن تعریف کرد. کودکی که در نتیجه موفقیتی خوشحال می‌شود، اما احساس نمی‌کند والدین دوستش دارند، ممکن است نهایتا دچار عزت‌نفس پایین شود. به همین ترتیب کودکی که احساس دوست‌داشته شدن می‌کند، اما درباره توانایی‌های خود احساس تردید دارد نیز در آینده عزت‌نفس پایینی خواهد داشت. عزت‌نفس طبیعی هنگامی به وجود می‌آید که تعادلی درست میان این دو احساس وجود داشته باشد.

نشانه‌های عزت‌نفس

عزت‌نفس کودک در طول دوره رشدش نوسان دارد. عزت‌نفس به‌طور مکرر تغییر می‌کند و تنظیم می‌شود، زیرا تحت‌‌تاثیر تجربه‌های کودک و ادراکات جدید او است. بنابراین باید از نشانه‌های عزت‌نفس سالم و عزت‌نفس ناسالم آگاه شد. کودکان دارای عزت‌نفس پایین ممکن است نخواهند چیزهای جدید را امتحان کنند، ارزیابی منفی از خود داشته باشند؛ مثلا «من احمقم» یا «هیچ‌وقت یاد نمی‌گیرم چطور این کار را انجام دهم». این کودکان ممکن است در مقابل ناکامی تحمل پایینی داشته باشند، به آسانی تسلیم شوند یا انتظار داشته باشند فرد دیگری مسوولیت کارهایشان را به عهده گیرد. این بچه‌ها گرایش دارند خودشان را سرزنش کنند و به آسانی از خودشان ناامید می‌شوند. کودکان دچار عزت‌نفس پایین، موانع گذرا را دائمی و غیرقابل تحمل فرض می‌کنند و حسی از بدبینی در آنها غلبه دارد.

کودکانی که عزت‌نفس سالمی دارند، از برقراری رابطه با دیگران لذت می‌برند. آنها در موقعیت‌های اجتماعی راحت هستند و هم از فعالیت‌های گروهی و هم از انجام کارهایی که باید مستقل انجام داد، خوششان می‌آید. این کودکان اگر با مانعی مواجه شوند، می‌توانند شیوه‌ای برای از میان برداشتن آن پیدا کنند، ناخشنودی خود را بدون تحقیر‌ خود یا دیگران بیان می‌کنند. مثلا کودکی که عزت‌نفس طبیعی دارد، به جای اینکه به خودش بگوید: «من احمقم»، می‌گوید: «این را نمی‌فهمم». این کودکان ضعف‌ها و قدرت‌هایشان را می‌شناسند و آنها را می‌پذیرند و حس خوش‌بینی در آنها غلبه دارد.

والدین و عزت‌نفس کودکان

والدین می‌توانند با عمل به این توصیه‌‌ها به ایجاد عزت‌نفس سالم در کودکانشان کمک کنند:

مراقب چیزهایی که می‌گویید باشید: کودکان به کلمات والدین بسیار حساس‌اند. به یاد داشته باشید آنها را نه فقط به خاطر کارهایی که به خوبی انجام داده‌اند، بلکه برای تلاشی که انجام داده‌اند، تحسین کنید. مثلا اگر کودکتان نتوانسته است به تیم فوتبال مدرسه راه یابد، به او نگویید: «دفعه دیگر بیشتر تلاش کن تا بتوانی وارد تیم شوی.» به جای این بگویید: «درسته که نتوانستی وارد تیم شوی، اما همین که تلاش کردی، باعث افتخار من است.» دادن پاداش را به تلاش کودک برای انجام یک کار و تکمیل‌ آن موکول کنید، نه فقط نتیجه‌ای که به دست آورده است.

سرمشق مثبتی برای کودکانتان باشید: اگر همیشه خودتان را سرزنش می‌کنید، بدبین هستید و درباره توانایی‌ها و محدودیت‌هایتان برداشتی واقعی ندارید، کودک شما نیز رفتار شما را بازتاب خواهدداد. اگر عزت‌نفستان را تقویت کنید، کودکتان الگوی خوبی خواهد داشت.

باورهای غیرمنطقی کودکتان را شناسایی و تصحیح کنید: والدین باید باورهای غیرمنطقی کودکان درباره خودشان را شناسایی کنند؛ این باورها ممکن است درباره کمال، جذابیت، توانایی یا سایر خصوصیات باشد. کمک‌ به کودکان برای اینکه معیارهای دقیق‌تری برای ارزیابی خودشان داشته باشند، به آنها کمک می‌کند «خودپنداره» سالمی پیدا کنند. ممکن است برداشت نادرست نسبت به خود در کودک ریشه بگیرد و به واقعیتی تبدیل شود. مثلا کودکی که در مدرسه تلاش می‌کند، اما در ریاضیات مشکل دارد، ممکن است به خودش بگوید: «نمره ریاضیات من خوب نیست، من دانش‌آموز بدی هستم.» این باور نه تنها تعمیمی نادرست است، بلکه باوری است که کودک را به شکست می‌کشاند. کودکتان را تشویق کنید موفقیت را در پرتو واقعیت ببیند. می‌توانید به او بگویید: «تو دانش‌آموز خوبی هستی. تلاشت را در مدرسه می‌کنی. ریاضیات هم یکی از درس‌هاست که لازم است وقت بیشتری برایش بگذاری. با هم رویش کار می‌کنیم.»

عشق خود را به کودکتان ابراز کنید: محبت به کودک، عزت‌نفس او را تقویت می‌کند. می‌توانید در جعبه ناهارش یادداشتی به این مضمون بگذارید: «به نظر من تو عالی هستی!» تحسین مکرر و صادقانه کودک بدون اغراق، به ایجاد عزت‌نفس در او کمک‌می‌کند. کودکان می‌توانند دریابند حرف‌های شما از صمیم قلب است یا نه.

بازخورد مثبت و دقیق به کودک بدهید: جمله‌هایی مانند «تو همیشه دیوانه‌بازی درمی‌آوری» باعث خواهد شد فرزندتان احساس کند کنترلی بر فوران خشم خود ندارد. جمله بهتر این است: «تو خیلی از دست برادرت عصبانی شدی، اما آفرین که سر او داد نکشیدی.»

افـزایـش عـزت نـفـس در کـودکـان

۱٫مهم‌ترین عامل کاهش اعتماد و عزت‌نفس در کودکان، عواملی مانند اضطراب، افسردگی و گاهی نقص توجه یا بیش‌فعالی هستند. معمولا کودکان بیش‌فعال به دلیل اینکه بازخوردهای منفی از محیط می‌گیرند و نکته‌های منفی را دریافت می‌کنند، اعتمادبه‌نفس کمتری دارند. طبیعتا در مرحله اول، برطرف کردن این عوامل باعث افزایش اعتماد و عزت‌نفس در کودکان می‌شود و در صورتی که درمان بیش‌فعالی به دارودرمانی نیاز داشته باشد، والدین حتما باید آن را جدی بگیرند.

۲٫برای تقویت عزت نفس کودکان یا نوجوانان، باید متناسب با سنشان مسوولیت‌هایی را بر عهده‌شان بگذارید و آنها را به انجام وظایفشان تشویق کنید تا نتیجه مطلوب هم به دست آید. در ازای انجام مسوولیت و تلاش، حتما آنها را تشویق کنید.

۳٫اگر فرزندتان در سنین نوجوانی است، حتما متناسب با سنش، اجازه دهید در مواقعی که آسیبی وی را تهدید نمی‌کند، گاهی خودش تصمیم بگیرد یا اگر برای انجام کاری از شما مشورت می‌خواهد، در نهایت تصمیم نهایی را به عهده خودش بگذارید. مستقل بودن باعث افزایش اعتمادبه‌نفس و عزت نفس می‌شود.

۴٫فرصتی ایجاد کنید تا کودک یا نوجوان از محیط خانواده فاصله بگیرد و مستقل و ‌تنها بتواند مسوولیتی را بپذیرد تا این احساس به او دست دهد که توانایی انجام کار مثبتی را دارد. مربیان و معلمان نیز در محیط مدرسه باید چنین فرصتی به دانش‌آموزان بدهند.

۵٫از کودک یا نوجوان در انجام برخی از کارهای گروهی مشورت بگیرید و نظر او را هم بپرسید. دخالت دادن بچه‌ها در تصمیم‌های گروهی باعث افزایش عزت نفس آنها می‌شود.

۶٫حتما نقاط قوت فرزندتان را به او یادآوری کنید. مثلا اگر توانایی یا استعداد خاصی در موضوعی دارد، حتما نقاط قوت و استعدادش را تحسین کنید به خصوص در جمع.

۷٫هرگز نقاط ضعف فرزندتان را به شیوه‌ای که باعث آسیب و کاهش اعتمادبه‌نفسش شود، بیان نکنید. سعی کنید نقاط ضعف او را بشناسید و در جهت اصلاح آن قدم بردارید.

۸٫درست است که هر کس ضعف‌ها و ناتوانی‌هایی دارد، اما به فرزندتان کمک کنید تا به ارزش‌ وجودی خود پی ببرد و در حفظ و نگهداری آن تلاش کند. شناخت ارزش وجودی موثرترین گام در افزایش اعتمادبه‌نفس است.

۹,والدین برای افزایش اعتمادبه‌نفس کودکشان باید الگوی خوبی برای او باشند. والدینی که اضطراب یا اعتمادبه‌نفس پایینی دارند و در مواجهه با مشکل دست و پایشان را گم می‌کنند، الگوی خوبی برای فرزندشان نیستند و کودک با مشاهده آنها، این رفتارها را می‌آموزد و در نتیجه در مواجهه با شرایط بحرانی، اعتمادبه‌نفس پایینی خواهد داشت.